عبادت و تکامل

در این جهان که ما زندگی می کنیم و هر روز شاهد پیشرفت و تکامل بشری هستیم این سؤال پیش می آید که آیا عبادت و اطاعت از پروردگار در این تکامل و پیشرفت تأثیر گذار است وسبب تکامل بشر می شود ؟

در میان موجودات این جهان ، انسان بیشترین استعداد در جهت تکامل را دارا می باشد ، زندگی او از عدم آغاز گشته و به سوی بی نهایت پیش می رود و تا زمانی که در صراط مستقیم حرکت کند تکامل او متوقف نمی شود.

 در مسیری که حرکت می کند تنها عبادت است که به عنوان عالی ترین مکتب تربیت اندیشه و فکر او را آگاه می سازد و متوجه بی نهایت می کند و او را از غفلت و نا آگاهی دور می کند و سبب می‌شود بر اساس استعداد هایی که دارد صفات نیکو و پسندیده ای در او به وجود آید و روح ایمان در او تقویت شود.

به همین دلیل انسان حتی لحظه ای در زندگی خود از این مکتب بزرگ تربیتی دینی عبادت بی نیاز نمی شود ، اگر کسانی تصور می کنند انسان روزی به حدی از پیشرفت می رسد که نیازی به عبادت نداشته باشد ، یا منظورشان از تکامل آن چیزی نیست که مورد نظر ماست و یا مفهوم عبادت را درک نکرده اند.

چرا که انسان با عبادت است که به خدای خود نزدیک می شود که از محرمات دوری کند و واجبات را انجام دهد و این خود یعنی دوری از گناه و تمامی افعال قبیح که این سبب حرکت انسان به سمت سعادت و کمال خواهد شد و این یعنی کمال ، کمالی که محدود به این دنیا نیست بلکه محصولی برای آخرت ماست نه مانند کمالاتی که ما در این دنیا به دست می آوریم ( البته فکر می‌کنیم کمال است ) همگی فانی هستند و همیشگی نیستند و باعث سعادت اخروی و همیشگی ما نمی شوند.

مرحوم علامه طباطبایی در تفسیر خود در این زمینه این گونه بیان می کند : همه ی موجودات این جهان به سوی تکامل در حرکت هستند در این میان انسان تکاملش در دل اجتماع صورت می گیرد و به همین دلیل ذاتا اجتماعی آفریده شده است ، از طرفی اجتماع در صورتی می تواند پرورش و تکامل انسان را تضمین کند که دارای احکام و قوانین منظمی باشد و افراد بر اساس این قوانین امور خود را سامان دهند و از کشمکش‌ها جلوگیری کنند و حدود و مسئولیت های هریک را مشخص نمایند ، یا به تعبیر دیگر اگر جامعه ی انسانی صالح گردد افراد می توانند به هدف نهایی خویش برسند و اگر جامعه فاسد شود افراد از رسیدن به تکامل باز می مانند ، این احکام و قوانین در صورتی مؤثر است که از طریق نبوت و وحی آسمانی گرفته شده باشد.

در واقع احکام عبادی بخشی از برنامه ی تکامل فردی و اجتماعی انسان را تشکیل می دهد ، با این موضوع روشن میشود تا زمانی جامعه ی انسانی پایدار است که تکالیف الهی به قوت خود باقی مانده باشند و با از بین رفتن این تکلیف الهی جامعه را فساد خواهد گرفت.

 این نکته را نباید فراموش کنیم که اعمال نیک و عبادات سرچشمه حصول ملکه های فضایل نفسانی انسانها هستند و هنگامی که اعمال نیک به قدر کافی انجام گرفت باعث قوت ملکه شدن فضایل اخلاقی در نفس آدمی خواهد شد ، و این ملکه شدن موجب اعمال نیک بیشتر و اطاعت و بندگی خدا خواهد شد.

از همین نکات بیان شده روشن می‌شود گفته ی کسانی که گمان می کنند هدف از تکلیف ، تکمیل انسان است و هنگامی که انسان به کمال خود برسد دیگر نیازی به تکلیف و عبادت ندارد مغالطه ای بیش نیست چرا که اگر انسان دست از عبادت بردارد بی درنگ جامعه روبه فساد گرایش پیدا می کند و جامعه روبه نابودی خواهد رفت چرا که عبادت سبب دوری از فساد و افعال قبیح و روی آوردن به فضایل اخلاقی است و این معنای عین تکامل است.

ما با تدبر در آیات قرآن کریم به این نکته که عبادت سبب تکامل و سعادت انسان می‌شود و دوری کردن از آن موجب پسرفت و زیان خواهد بود می رسیم

: از این آیات می توان به آیه ۶۰ سوره ی ذاریات استناد کرد که خداوند می فرماید

( و قال ربکم أدعونی استجب لکم إن الذین یستکبرون عن عبادتی یسدخلون جهنم داخرین )

و خدای شما فرمود که مرا (با اخلاص) بخوانید تا دعای شما را استجابت کنم و آنان که از عبادت من اعراض کنند به زودی به ذلت و خواری داخل دوزخ می‌شوند.

بنا بر آیه فوق می توان به نکته ای که در قبل هم به آن اشاره کردیم رسید ، که ترک عبادت سبب انجام گناه و افعال قبیح می‌شود که نتیجه ای جز ذلت و خواری در داخل دوزخ و فساد جامعه نخواهد داشت.

در حقیقت غوغای زندگی مادی آن چنان تب و تاب و زیبایی به خود گرفته است که توجه هر انسان غافلی را به خود جلب می کند و تمامی فکر و ذکر انسان را در خدمت خود می‌گیرد و در اثر غفلت از خداوند و توجه بیش از حد به مادیات ، قلب انسان به تدریج از سمت معنویات به طور کل دور می‌شود و در این حالت است که انسان بعد از مدتی احساس پوچی و بیهودگی را در سراسر زندگی اش احساس می کند و دچار بحران شخصیتی می‌شود و هر کاری را که انجام می دهد از خود راضی نیست و به اشتباه بودن آن پی می برد اما نمی داند باید چه کار کند، که از این حالت خارج شود . اما در این میان تنها چیزی که می تواند به او آرامش دهد و او را از دلهره و نگرانی خلاص کند توجه به خدا و راز و نیاز با اوست. هر چه این راز و نیاز و عبادت در خلوت و دور از جمعیت انجام شود نشاط بیشتری به انسان می دهد به گونه ای که خداوند در قرآن کریم در سوره ی اسراء آیه ی ۸۰ می فرماید

( و من اللیل فتهجد به نافله للعسی أن یبعثک ربک مقاما محمودا )

پاسی از شب را از خواب برخیز و نماز شب (نافله ، هرچند واجب نیست) را به جاآور تا پروردگارت تو را به مقامی در خور ستایش برساند.

بله عبادت چنان انسان را به تکامل می رساند که نه تنها به تکامل او در این دنیا بسنده نمی کند بلکه سبب تکامل و سعادت او در آخرت هم خواهد شد ، همانطور که در آیه فوق مشاهده کردیم که خداوند می فرماید تو را به مقامی که در خور ستایش باشی می رسانم و این همان تکاملی است که هیچ گاه از بین نخواهد رفت و در سایه عبادت به سعادت و تکامل ابدی خواهیم رسید

در آغاز اسلام نیز پیامبر اکرم (ص) با همین برنامه ، مسلمانان را پرورش داد و شخصیت آنان را آنقدر بالا برد که گویی دیگر انسانهای سابق نیستند ، و از آنها انسانهای تازه ای با ماهیت شجاعت ، ایمان و اخلاص آفرید.

در واقع در اثر عبادت انسان به مقامی می رسد که در قرآن کریم آیه ی ۱۶-۱۸ سوره ی سجده از آنها خداوند اینگونه تعبیر می کند::

( إنما یؤمن بآیاتنا الذین إذا ذکروا بها خروا سجدا و سبحوا بحمد ربهم وهم لا یستکبرون* تتجافی جنوبهم عن المضاجع یدعون ربهم خوفا وطمعا ومما رزقناهم ینفقون * فلا تعلم نفس ما اخفی لهم من قره أعین جزاء کانوا یعلمون)

تنها کسانی که به آیات ما ایمان می آورند که هرگاه به یاد خدا افتند به سجده رخ بر خاک نهند و تسبیح وتنزیه پروردگار کنند و به کبر و نخوت هرگز سر از فرمان حق سرپیچی نکنند شبها پهلو از بستر خواب حرکت دهند و در دل شب خدای خود را با بیم و امید بخوانند ، و از آنچه روزیشان داده ایم انفاق می کنند ، هیچ کس نمی داند که پاداش نیکوکاریشان چه نعمت ها و لذت های بی نهایتی است که در عالم غیب برای او ذخیره شده است.

اما در عبادتهایی که انجام می دهیم باید نکاتی را رعایت کنیم تا با آن به تکامل و سعادت دست یابیم که در زیر به نمونه هایی از آنها پرداخته می‌شود.

۱.عبادت منحصر و محدود به اذکار و نماز خواندن نیست بلکه عبادت خداوند شامل انجام تمامی دستوراتی است که خداوند انجام بعضی از آنها را برای ما واجب کرده است که واجبات نام دارند و انجام بعضی را به شدت نهی کرده است که همان محرمات هستند ، پس خود را فریب ندهیم و با خواندن و انجام دادن یک سری ادعیه و اذکار سایر واجبات را انجام ندهیم و از محرمات غافل شویم و به انجام آنها بپردازیم.

به گونه ای که امام حسین (ع) در این باره می فرماید : عابدترین مردم کسی است که واجبات خود را انجام دهد.

 2.انسان نباید طوری عبادت کند که از آن خسته شود بلکه باید میانه روی را رعایت کند تا بتواند عبادت را با حالت نشاط انجام دهد و اینکه در عبادتش به گونه ای نباشد که یک دفعه آنقدر عبادت کند تا خسته شود و دیگر تا بعد از مدتی عبادتی انجام ندهد در واقع یعنی باید در عبادت مداومت و استمرار داشته باشیم و در آن میانه رو باشیم.

در این باره نیز روایاتی وجود دارد به گونه ای که امام صادق (ع) می فرماید:

 ( لاتکرهوا إلی انفسکم العباده )

عبادت را برخود مکروه و ناپسند مدارید.

که این روایت بر این نکته اشاره می کند که در عبادت بر خود سخت گیری نکنید و حالت میانه را رعایت کنید تا با عبادت همیشه به یک نشاط برسید و برای شما ناپسند و سخت نباشد..

و یا در رابطه با مداومت در عبادت که امام باقر (ع) می فرماید:

 (ما من شی احب إلی الله عز وجل من عمل یداوم علیه إن قل)

هیچ چیزی نزد خدا محبوب تر از عملی که مداوم باشد نیست .

۳.انسان باید متوجه باشد که در عبادت حالت عجب به او دست ندهد چرا که هر چه قدر هم عبادت کند و دستورات خداوند را انجام دهد باز هم نتوانسته است در برابر تمامی نعمت هایی که خداوند به او عطا کرده است وظیفه اش را انجام دهد در واقع نعمت هایی که خداوند به ما انسانها عطا کرده است نامحدود است و ما انسان ها محدود هستیم و قادر نیستیم به اندازه ی تمامی نعمت های نامحدودی که خداوند برای ما قرار داده است وبه هر کجا که نگاه می کنیم شاهد آنها هستیم انجام وظیفه و عبادت کنیم پس به خاطر داشته باشیم اگر عبادت خداوند را به جا آوردیم نسبت به دیگران دچار عجب و خودبرتری نشویم چرا که هیچ کس نمی تواند آن گونه که شایسته و بایسته است خداوند را عبادت کند.

#یاد خدا نور است و دل را نورانی می کند و آرام،

محی است ویادش ، دل را سرزنده می کند و شاداب ،

شافی است و ذکرش دوا و شفاست

قرآن کلام نورانی است و مایه تسکین و آرامش ،

او فتاح است و مشکل گشا و چاره ساز

اگر به زبان و به دل و در رفتار یادش کنی در همه ی احوال همه ی مکان ها و زمان ها تو را یاد می کند و مراقب توست

عبادت خداوند = تکامل ابدی

مدرس و گردآورنده نسیم خزایی

درباره تیم آموزشی,فرهنگی و موفقیت تیک

ارسال دیدگاه

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *