انواع مزاج های چهارگانه؛ اساس ذخیره خوارزمشاهی، مزاج کیفیتی است در طب سنتی که از مخلوط شدن عناصر چهارگانه ( آب، آتش، باد، خاک) در بدن پیدا می شود. طبق ذخیره خوارزمشاهی از تاثیر این ۴ عنصر، ۹ حالت مختلف پدید می آید که آن ها را با هم مرور می کنیم که ۴ تای ابتدایی مزاج های اصلی نامیده می شود:

  1. مزاج گرم و خشک (صفراوی)
  2. مزاج گرم و تر (دموی)
  3. مزاج سرد و خشک (سوداوی)
  4. مزاج سرد و تر (بلغمی)

در مورد برخی افراد در طب سنتی این اصطلاح به کار می رود که عناصر چهارگانه در تعادل هستند و اصطلاحا این افراد مزاج معتدل دارند.

  1. مزاج گرم و معتدل
  2. مزاج سرد و معتدل
  3. مزاج خشک و معتدل
  4. مزاج تر و معتدل

در این مقاله قصد داریم هر یک از مزاج های چهارگانه اصلی را تعریف کرده و خصوصیات هر کدام را با هم مرور کنیم .

انواع مزاج های چهارگانه:

  • مزاج گرم و خشک (صفراوی):

بازتاب روانی و رفتاری در افراد صفراوی:

۱.علاقمند به ادبیات و ریاضیات

۲. دارای استعداد خشونت و بدخلقی

۳. پائیز و زمستان را دوست دارند

۴. گاهی عاشق و گاهی فارغ

۵. گاهی با اراده ، گاهی سست

۶. گاهی پرانرژی گاهی کم‌انرژی

۷. دارای استعداد معنوی به صورت مقطعی

۸. تند و تیز و بی قرار

۹. گاهی پر جرأت و گاهی آرام

۱۰. پرخاشگر

۱۱. ناآرام و دودل

۱۲. گاهاً باعث رنجش دیگران می‌شود

۱۳. تیزبین و دقیق در برخی ابعاد

۱۴. مقید به اصول ، منظم و حساس

۱۵. آینده‌نگر و گاهاً خیالباف و دقیق در تصمیم‌گیری

۱۶. حاضرجواب و باهوش

۱۷. گاهاً سخاوتمند

۱۸. میل بالای جنسی و توان جنسی متغیر

۱۹. سریع ، چالاک و پرانرژی

۲۰. پرحرف

علائم پوستی و صفراوی ها:

دارای پوستی خشک و بدون رطوبت، دارای منافذ پوستی درشت، رگ های دست گاهی آشکار و گاهی پنهان هستند، رنگ پوست گرایش به زردی دارد، سفیدی چشم سفید با گرایش زرد است، مردمک چشم مشکی روشن است، موی سر خشک و ضخیم و برجسته است، رنگ مو سیاه و خرمایی است و صفراوی ها غالبا کم مو هستند.

علایم گوارشی صفراوی ها:

مزه دهان تلخ صبحگاهی است، غالبا دهان خشک و تشنه است، افراد صفراوی کم اشتها هستند، توان هضم غذا است، نفخ معده ندارند، یبوست ندارند، گرایش به شوری و شیرینی هم ندارند.

افراد صفراوی غالبا گرایش به ترشی دارند، بوی بد دهان ندارند، بوی بد مدفوع ندارند، قار و قور شکم ندارند، تمایل به سردی ها دارند و از گرمی ها گریزانند.

رژیم غذایی مناسب برای صفراوی ها(گرم وخشک)غذاهایی است که سرد و تر باشند که نمونه ی از این غذاها عبارتند از: انواع سالادها با سرکه، و…

افراد صفراوی غالبا در اثر حجامت تعدیل مزاج یافته و رنگ و رویی به مراتب روشن تر از قبل خواهند داشت، اشتهای آنان با حجامت افزایش می یابد و در صورت تکرار حجامت فربه و چاق خواهند شد. نمونه ای از رژیم غذایی مناسب برای افراد صفراوی کاهوست که سرد و تر است و برای دفع صفرا مفید است. ماهی، ماست و به طور کلی لبنیات، گوجه فرنگی، مرکبات، ماء الشعیر (آب جو) آب غوره، آب لیمو برای صفراوی ها مفید و لازم است.

  • مزاج سرد و خشک (سوداوی)

بازتاب های روانی و رفتاری افراد سوداوی:

۱. علاقمند به حسابگری و مسایل فنی

۲. کودن و کوته فکر

۳. علاقه‌مند به بهار و تابستان

۴. کم احساس و منطقی

۵. میانه‌رو و محتاط

۶. کم انرژی و مداومت در انجام کار

۷. تمایل کم به معنویت

۸. ناآرام و همیشه در فکر

۹. دارای وسواس و نگرانی و دودلی

۱۰. بدون توان ریسک

۱۱. انتقام‌جو

۱۲. مجذوب نمی‌شود

۱۳. میل جنسی فراوان ، توان جنسی کم

۱۴. فکر و خیال فراوان

۱۵. بدبین ، حساس ، نگران

۱۶. منظم

۱۷. درون‌گرا

۱۸. اهل جدال و جنجال

۱۹. تیزبین و بادقت

۲۰. لجباز

علائم پوستی افراد سوداوی:

پوست خشک و بدون رطوبت و دارای منافذ متوسط، رگ های دست پنهان است، رنگ پوست تیره است، رنگ چشم (سفیدی) سفید تیره است. رنگ مردمک مشکی و قهوه ای است. موی سر خشک و ضخیم یا مجعد است، رنگ مو سیاه مات و جوگندمی است و فرد سوداوی معمولا کم مو است.

علائم گوارشی افراد سوداوی:

مزه دهان صبحگاهان شور مزه است و دهان خشک و کم آب است، اشتها زیاد، ولی خوراک کم است، توان هضم غذا بسیار کم است، نفخ معده فراوان دارند، یبوست دارند، گرایش به شوری و شیرینی دارند، گرایش به ترشی ندارند، بوی بد دهان ندارند، بوی بد مدفوع ندارند، قار و قور شکم دارند، تمایل به سردی ندارند و تمایل به گرمی ها دارند.

قال المعصوم : لقمه الصباح  مسمار البدن ( صبحانه بدن را نیرومند می‌کند) .

رژیم غذایی مناسب برای افراد سوداوی:

سودا چون سرد و خشک است افراد سوداوی باید از غذاهای سرد و خشک پرهیز کنند و در عوض از غذاهای گرم و تر مثل عسل استفاده نمایند. غذاهای سرد و خشک مثل برنج که بدن را با افت رطوبت مواجه می کند، مهم ترین عامل یبوست است ( به خاطر دفع رطوبت).

در میان فصل ها، پاییز فصل سوداست و بهترین فصل برای حجامت افراد سوداوی نیز فصل پاییز است .

مصرف نوره در موارد بهداشتی دافع سوداست. البته نوره ای که حاوی آرسنیک باشد.

از بین نان ها نان سنگک مناسب تر از بقیه است. ( به خاطر وجود سبوس).

سودا به معنای سیاهی است و افراد سوداوی باید از مولدات سودا مثل بادمجان و عدس و چای پرهیز نمایند (کمتر مصرف کنند)  ( سودا استخوان ساز است) تیرکشیدن سر، سردرد سوداوی است و حساسیت به صدا هم از افزایش سوداست که این دو با حجامت به همراه سرکه به عنوان رقیق کننده خون برای درمان بکار می رود.

یخ، سودا زاست و همه مزاج ها باید از آن پرهیز کنند. ( آب به صورت غیر مستقیم باید سرد شود). در کتاب های طبی قدیمی چنین آمده است: ” اگر طبیب بتواند شخص سوداوی مزاج را راضی کند هنر کرده است. “

  • مزاج سرد و تر (بلغمی):

بازتاب روانی و رفتاری در افراد بلغمی:

۱. گرایش به علوم عقلی و ریاضیات

۲. حسابگر و محتاط

۳. بد بهار و بد زمستان

۴. منطقی و عاقل

۵. میانه‌‌رو، محتاط و گاهی ترسو

۶. تجارت پیشه

۷. آرام ، منزوی و دارای حرکات کند

۸. گذشته نگر

۹. ظریف و ریزبین و حساس

۱۰. منظم و دقیق

۱۱. دارای استعداد افسردگی

۱۲. بدون استعداد ریسک

۱۳. اهل سازش و بی اراده

۱۴. درون گرا و منفی‌باف

۱۵. نیازمند محبت

۱۶. کینه‌توز

۱۷. فراموش‌کار و کندذهن

۱۸. بی علاقه به یادگیری

۱۹. میل و توان جنسی بسیار کم

۲۰. راحت و بی قیب اکثر مسایل

علائم پوستی افراد بلغمی:

دارای پوستی نرم و مرطوب، غالبا سرد، دارای منافذ ریز (تعریق کم) رگ های پنهان دارند، رنگ پوست سفید، سفیدی چشم سفید بی حال، مردمک آبی و روشن، دارای موهای نرم و نازک و لَخت با رنگ زرد، بور و خرمایی روشن و سفید و غالبا افراد بلغمی بی مو هستند.

علایم گوارشی:

دهانی بی مزه، مرطوب و پر آب دارند، اشتهای زیاد و خوراک فراوان دارند، توان هضم غذا در آنان کم است، معده نفاخی داند، گاهی یبوست دارند و گرایش به شیرینی و شوری دارند به میزان زیاد.

گرایش به ترشی و بوی بد دهان ندارند، بوی بد مدفوع ندارند، قار و قور شکم دارند، تمایل به سردی ها ندارند و در عوض تمایل به گرمی ها به شدت در آنان وجود دارد.

اگر بلغمی در سر اضافه شد بلاهت و حماقت ایجاد می کند که در اثر افزایش سردی در سر است، تمام داروهای افزایش حافظه گرم هستند، اوج سردی در مغز آلزایمر پدید می آورد. (البته سرد و خشک) .

اگر بلغم در خون نباشد تنفس انجام نمی گیرد.

افراد بلغمی نباید سردی جات را به تنهایی میل کنند ( همراه با گرمی میل شود).

روغن نباتی، کره گیاهی، نوشابه، برنج، گوشت گاو، سوسیس و کالباس و فرآورده های این چنینی بلغم زا هستند و افراد بلغمی از این گونه مواد باید پرهیز کنند.

  • مزاج گرم و تر (دموی):

بازتاب های روانی و رفتاری در افراد دموی:

۱.علاقمند به ادبیات و موسیقی

۲.استعداد شاعری

۳.علاقمند به طبیعت

۴.اهل عشق و محبت

۵.بلندپرواز

۶.دوراندیش

۷.اهل خیر و معنویت

۸.خوش اخلاق و خوش رو

۹.شجاع و جسور

۱۰.دارای توان ریسک

۱۱.اعتماد به نفس بالا

۱۲.سخاوتمند

۱۳.تنوع طلب و بی علاقه به کار تکراری

۱۴.معمولاً بی نظم

۱۵.نوع دوست

۱۶.معمولاً بدحال در تابستان

۱۷.دارای هوش و حافظه قوی

۱۸.میل و توان جنسی فراوان

۱۹.چالاک و پرانرژی

۲۰.مستعد شقاوت آنی

علائم پوستی افراد دموی:

پوست نرم، مرطوب و گرمی دارند، منافذ پوستی درشتی دارند که از علائم منافذ درشت خوب عرق کردن است. رگ های دست آشکار و برجسته است، رنگ پوست گندم گون یا گلگون است رنگ چشم (سفیدی) با گرایش قرمز است رنگ مردمک مشکی تیره و سیاه است موی سر درشت و قابل انعطاف و دارای پیچ درشت است، رنگ مو سیاه خرمایی تیره و روشن و معمولا پر مو هستند.

علائم گوارشی:

مزه دهان شیرینی صبگاهی است، دهانشان کم رطوبت است و کم تشنه می شوند. اشتهای زیاد و خوراک خوبی دارند توان هضم غذا بسیار بالاست نفخ معده ندارند، یبوست ندارند، گرایش به شیرینی کم دارند و گرایش به شوری هم بسیار اندک است. گرایش به ترشی کم دارند. بوی بد دهان ندارند، بوی بد مدفوع ندارند، قار و قور شکم ندارند تمایل به سردی ها ندارند ولی تمایل به گرمی ها اندکی دارند.

افراد دموی باید غذاهای خنک و سردی مثل آش انار، آش آلو، آب زرشک، خیار، مرکبات و ماست و… مصرف کننده تا حرارت بدن تعدیل شود.

اگر فرد دموی همراه با غذای گرم مثل شیرینی جات از مواد و اغذیه سرد استفاده نکند دچار جوش و خارش بدن، گُر گرفتگی، بیقراری، کهیر، سوزش ادرار، سوزش سر دل، و آفت دهان خواهد شد.

معمولا بیماری های افراد دموی در اثر افزایش حرارت و رطوبت و به طور کلی افزایش خودِ خون به وجود می آید که حجامت به عنوان موثرترین درمان برای دموی مزاج ها مطرح است. چون دم گرم و تر است و رژیم غذایی مناسب برای دموی ها رژیم غذایی سرد و خشک است. مثل عدس که مزاج سرد و خشک دارد.

لیست مواد غذایی ها به تفکیک طبعشان:

منظر اول سردی و گرمی بدن است.

بعضی از مواد غذایی، گرما بخش جسم آدمی هستند و برخی سرد کننده (سست کننده)

منظر دوم تری و خشکی یعنی میزان آب بدن.

بعضی از مواد غذایی رطوبت بخش هستند و باعث زیاد شدن مایعات بدن می گردند و برخی خشکی دهنده هستند و باعث زیاد شدن املاح بدن می گردند. لازم به ذکر است میزان تاثیر مواد غذایی از لحاظ هر یک از دو منظر فوق الذکر، خود دارای درجه و مرتبه می باشد به طور مثال امکان دارد یک مواد غذایی از لحاظ گرمی دارای درجه بسیار بالا و از لحاظ تری در درجه پایینی باشد.

ضمنا برای تعدیل طبع یک ماده غذایی می توان از ترکیب آن با مواد غذایی دیگر که دارای طبع مختلفی با آن هست به عنوان مصلح استفاده نمود به طور مثال برای تعدیل سردی ماست می توان آنرا با موسیر میل نمود. غیر از مواد غذایی، رفتارها، محیط و احساسهای مختلف همچون شادی، ترس و… نیز اثرات گرما یا سردی بخش و تر و خشک کننده دارند.

خورش های ایرانی نیز با توجه به ترکیبات و ادویه مورد استفاده، دارای طبع متعادل هستند

در ذیل لیست مواد غذایی به تفکیک طبع آنها تقدیم می گردد:

مواد غذایی گرم و تر (دموی) – بهاری:

لبنیات: کره محلی، ماست چکیده، شیر محلی تازه گاو و شیر گوسفند.

صیفی جات: خربزه، خیار چنبر، طالبی و گرمک.

میوه ها: آناناس، انجیر تازه و خشک، انگور، خرما، سیب شیرین، قیصی، گیلاس، گلابی، موز، بالنگو، اقسام توت و کشمش.

ریشه ها: انواع ترب، زردک، سیب زمینی ترش، شلغم و هویج.

سبزی ها: شبدر، تربچه و ترب.

حبوبات: گندم و اقسام لوبیا.

گوشت ها: جیگر سیاه و سفید، پاچه، گوشت گوسفند (بره)، بوقلمون، مرغ محلی، میگو، زبان و چشم.

مغزهای گیاهی: بادام درختی شیرین، بادام زمینی، تخم طالبی، تخم خربزه و کنجد.

متفرقه: شیره انگور، روغن کنجد، روغن گاو، دنبه، روغن بادام تلخ، ارده، سمنو و خاکشیر.

مواد غذایی گرم و خشک (صفراوی) – تابستانی:

لبنیات: پنیر کهنه.

صیفی جات: بادمجان و فلفل سبز.

میوه ها: انبه، به، مویز، زیتون و نارگیل.

ریشه ها: چغندر، پیاز، سیر، کلم قمری و موسیر.

سبزی ها: برگ چغندر، پونه، نعناع، پیازچه، ترخون، مرزه، تره تیزک (شاهی)، جعفری، رازیانه، ریحان، شاه تره، شنبلیله، شوید، کرفس، اقسام کلم بستانی، گزنه، مارچوبه، تره و تره فرنگی.

حبوبات: جوی دوسر (چاودار)، لپه، نخود و برنج کته ای.

گوشت ها: آهو، اردک، گوساله (هر چه سن گاو بالاتر باشد، سردی آن بیشتر می شود و در گروه سرد و خشک جای می گیرد)، بلدرچین، گنجشک، شترمرغ، شتر، کبوتر، خروس، کباب و دل.

مغزهای گیاهی: بادام هندی، بادام درختی تلخ، بادام کوهی، پسته کوهی، پسته، تخم آفتابگردان، چلغوز، فندق و گردو.

ادویه ها: آویشن، اسفند (اسپند)، چای سبز و سیاه، خردل، دارچین، انیسون، زردچوبه، زعفران، زنجبیل، زنیان، زیره، سیاهدانه، فلفل، کاکائو، گلپر، وانیل، هل و نمک.

متفرقه: روغن زیتون، شیره خرما، عسل، شکر سرخ یا سفید و عرق بهار نارنج.

مواد غذایی سرد و خشک (سوداوی)- پاییزی:

لبنیات: کشک و قراقروط.

میوه ها: شاه توت، تمشک، آلبالو، ازگیل، انار ترش، بالنگ، تمرهندی، زالزالک، زرشک، ذغال اخته، سنجد، غوره، کٌنار، گریپ فروت، لیمو عمانی، نارنج، به ترش، لیمو ترش و سیب ترش.

سبزی ها: ترشک، ریواس و گشنیز.

حبوبات: ارزن، باقلا خشک، برنج (آبکش)، جو، ذرت، عدس و ماش

گوشت ها: بز، قلوه، سیرابی و شیردان.

مغزهای گیاهی: بلوط خوراکی و شاهدانه.

ادویه ها: سماق، نشاسته و قهوه.

متفرقه: شکر فراورده شده صنعتی، سرکه و آبغوره.

مواد غذایی سرد و تر (بلغمی)- زمستانی:

لبنیات: پنیر تازه، خامه، دوغ، ماست، سرشیرو شیر پاستوریزه.

صیفی جات: خیار، اقسام کدو، گوجه فرنگی، هندوانه، و کدو حلوایی.

میوه ها: توت فرنگی، آلو، آلوچه، انار شیرین، پرتقال، زردآلو، شفتالو، شلیل، کیوی، لیمو شیرین، نارنگی، هلو، آب فشرده انار.

ریشه ها: سیب زمینی.

سبزی ها: اسفناج، بامیه، خرفه، قارچ خوراکی، کاسنی، کاهو و لوبیا سبز.

حبوبات: باقلا تازه و نخود سبز.

گوشتها: انواع ماهی و مغز گوسفند.

مغزهای گیاهی: تخم کدو، تخم هندوانه، خشخاش و به دانه.

متفرقه: اسفرزه، گلاب و ماء الشعیر

گردآورنده: مهدی ولیئی

درباره تیم آموزشی,فرهنگی و موفقیت تیک

ارسال دیدگاه

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *