تله های ذهنی

تله های ذهنی یا طرح واره ها یعنی عادت هایی که در طول سالیان دراز با شخص همراه است و باعث بیماری و اختلال در وی می شود. به عبارتی ساده تر، طرح واره ها همانند عینکی است که با آن به محیط و افراد پیرامونمان نگاه می کنیم. این عینک از دوران کودکی همراه ماست و بعضی از اتفاق ها باعث شده است تا به این باور دست پیدا کنیم که تنها همین عینک است که تصویر و الگویی درست از جهان به ما ارائه می دهد. این الگوها از احساسات و افکار منفی و ناکارآمدی تشکیل می شوند که در طول زندگی بارها و بارها تکرار شده است و اکنون موانعی را برای رسیدن به اهداف یا تامین خواسته هایمان ایجاد می کند.

“من یک شکست خورده ام”

“مردم به من اهمیت نمیدن”

“مهم نیستم”

“قراره یه اتفاق بد بیوفته”

“هیچکس منو دوست نداره”

“هیچ وقت نمی تونم آدم موفقی بشم”

“هیچ وقت نمی تونم به اندازه ی کافی زیبا/ موفق/ مهم باشم”

و……

نمونه هایی از باورهایی هستند که طرح واره ها یا تله های ذهنی را می سازند. در واقع تله های ذهنی نوعی مکانیسم جبرانی است که فرد به آن عادت کرده و بدان خو گرفته است. نوعی لاک دفاعی است که فرد در آن فرو می رود تا توجیهی کم تر آزار دهنده برای شکست هایش دست و پا کند. هر چند تله های ذهنی معمولا در اوایل زندگی، یعنی در دوران کودکی یا نوجوانی شکل می گیرند، اما امکان ایجاد آن ها در سال های بعد و در دوران بزرگسالی هم وجود دارد. روی هم رفته، تا کنون ۱۸ نوع تله های ذهنی در روانشناسی به رسمیت شناخته شده است که در ۹ جلسه و در هر جلسه به معرفی ۲ تله ی ذهنی یا طرح واره خواهم پرداخت.  پس از آشنایی با این ۱۸ تله ی ذهنی به روش های درمان هم اشاره خواهد شد.

امشب و در نخستین دور از معرفی تله های ذهنی، با دو تله ی ذهنی آشنا خواهیم شد؛

  1. رها شدگی و طرد ( AB)
  2. بی اعتمادی و بد رفتاری ( MA )
  1. تله های ذهنی یا طرح واره ی طرد  

Abandonment

#ترو خدا منو ترک نکن

نشانه ها؛

  • فرد احساس بی ثباتی می کند و اطمینان ندارد که اطرافیانش بتوانند از او حمایت کنند و با او ارتباط برقرار کنند.
  • طرح واره طرد این حس را در فرد ایجاد می کند که نزدیکانش نمی توانند به حمایت عاطفی از او ادامه دهند، دیگر به او قدرت نخواهند داد.
  • ارتباطشان را با او قطع می کنند یا از او محافظت سودمندی نخواهند کرد، چون نزدیکانش از نظر عاطفی نا پایدار، غیر قابل اطمینان یا غیر قابل پیش بینی هستند.
  • مثلا ناگهان دچار حملات طوفانی خشم می شوند، یا این که حضورشان مبتنی بر هیچ اصل و قاعده ای نیست؛ چون مرگ آنها حتمی است یا او را به خاطر فرد بهتری رها خواهند کرد.

طرح واره ی طرد چه بلایی بر سر شما می آورد؟

  • طرح واره ی رهاشدگی/ طرد این باور را در ذهن شما ایجاد می کند که افراد مهم زندگیتان را دیر یا زود از دست خواهید داد و تا آخر عمر از نظر عاطفی تنها خواهید ماند.
  • اگر افراد مهم زندگیتان بمیرند یا شما را تنها بگذارند، باز هم این احساس یقه ی شما را رها نخواهد کرد و ترس مداوم دارید در هر رابطه ای دیگران شما را به حال خود رها کنند .
  • باور نمی کنید کسانی را که موقتا از شما دور شده اند را دوباره ببینید.
  • احساس می کنید انگار تقدیر شما را با تنهایی و بی پناهی رقم زده اند.
  • باور این موضوع برای شما سخت است که ایمان بیاورید دیگران در کنار شما خواهند ماند.
  • اکثر افراد می توانند دوری کوتاه مدت عزیزان و نزدیکان خود را تحمل کنند. اما افرادی که در دام تله ی رهاشدگی افتاده اند، به دلیل نداشتن پایگاه ایمنی درونی از این جدایی های موقت سخت آشفته می شوند.
  • افرادی که در دام طرح واره رهاشدگی/ طرد افتاده اند، به اطرافیان خود زود وابسته می شوند.
  • در برابر جدایی های کوتاه مدت به شدت عصبانی یا وحشت زده می شوند. این حالت مخصوصا روابط عاطفی را تحت سیطره خود قرار می دهد.
  • افراد دارای طرح واره طرد، می ترسند که روابط صمیمی خود را از دست بدهند به همین دلیل در برابر جدایی های موقت، عصبانی می شوند و وحشت سراپای وجودشان را فرا می گیرد.

دلیل ابتلا به طرح واره ی طرد چیست؟

  • طرح واره طرد، معمولا زمانی شکل می گیرد که هنوز زبان باز نکرده اید و در مرحله ی «پیش کلامی» به سر می برید.
  • در اغلب موارد، طرح واره طرد قبل از اینکه کودک بتواند از کلمات برای برقراری ارتباط استفاده کنند، در ذهن او شکل می گیرد.
  • البته بزرگسالانی که در روابط عاطفی خود ناگهان رها می شوند و در روابط عاطفی شکست می خورند نیز مستعد داشتن این طرح واره هستند.

چه کودکانی، مستعد ابتلا به طرح واره ی طرد در بزرگسالی هستند؟

  • کودکانی که والدینشان وقت و فرصت کافی برای ان ها نمی گذارند.
  • کودکانی که تحت سرپرستی دایه یا پرستار بی عاطفه و آزارگر بوده اند.
  • کودکانی که در مراکز نگهداری کودکان بی سرپرست زندگی می کنند.
  • کودکانی که در مراکز نگهداری بزرگ می شوند که مدام سرپرست آن ها عوض می شوند.
  • کودکانی که یکی از والدینشان دار فانی را وداع گفته یا برای همیشه آن ها را ترک کرده است.
  • کودکانی که مادرشان در بیمارستان بستری بوده یا برای مدت زمان زیادی از آنها دور بوده است.
  • کودکانی که مادرشان، فردی بی ثبات و دمدمی مزاج بوده است. یا اینکه افسرده، عصبانی و میگسار بوده است. یا دائما به کودک بی توجهی کرده است.
  • کودکانی که والدین شان از هم جدا شده اند یا دعوا و جر و بحث بین آن ها چنان بالا می گرفته که کودک نگران بوده مبادا پدر یا مادرشان از هم جدا شوند.
  • کودکانی که پس از یک دوره جلب توجه والدین، به طور اساسی مورد غفلت و بی توجهی آن ها قرار گرفته اند. ممکن است به دلیل تولد برادر یا خواهر یا ازدواج مجدد یکی از والدین، توجه والدین را از دست داده باشند
  • کودکانی که افراد خانواده شان سخت به یکدیگر وابسته بوده اند و نگذاشته اند آب در دل کودک تکان بخورد.

به دلیل حمایت افراطی خانواده هیچ گاه در دوران کودکی یاد نگرفته اند که با مشکلات خاص دوران کودکی دست و پنجه نرم کنند.

  1. طرح واره ی بی اعتمادی و بد رفتاری

Mistrust/Abuse

#یه-بلایی-میخواد-سرم-بیاره

نشانه ها؛

  • فرد این انتظار را دارد که دیگران به او آسیب بزنند، از او سوءاستفاده کنند، او را تحقیر کنند، به او خیانت کنند، دروغ بگویند، با احساساتش بازی کنند یا او را فریب بدهند.
  • این طرح واره معمولا این احساس را در فرد به وجود می آورد که آسیب غیرعمدی یا پیامد سهل آنگاری شدید و غیر منصفانه است.
  • طرح واره بد رفتاری با این احساس همراه است که در نهایت همواره یک نفر به او خیانت خواهد کرد یا بدترین قرعه به نام او در می آید و مجبور است که به بدترین شرایط

تن بدهد.

طرح واره ی بی اعتمادی/ بدرفتاری چه بلایی بر سر شما می آورد؟

  • بی اعتمادی و بدرفتاری این باور را در ذهن افراد شکل میدهد که اطرافیان، اموالشان را می دزدند یا اینکه امتیازشان را از دستشان می گیرند و در بدترین شکل، دیگران در پی سوء استفاده یا تحقیر کردنشان هستند.
  • این افراد به درستی و صداقت دیگران اعتماد ندارند و سخت نگران این مسئله هستند.
  • به دیگران سوء ظن دارند و از آن ها فاصله می گیرند.
  • این افراد گاهی اوقات اعتقاد دارند که دیگران عمدا به آن ها ضرر می زنند.
  • آن ها در بهترین حالت، احساس می کنند که دیگران تنها به فکر خودشان هستند و مهم نیست برای نیازهای خود به دیگران ضربه بزنند و در بدترین حالت، اعتقاد دارند مردم، شیطان صفت و بد ذات هستند و برای لذت طلبی خود به دیگران ضربه می زنند.
  • در افراطی ترین شکل، افرادی که این طرح واره را دارند، معتقدند دیگران می خواهند آن ها را عذاب بدهند و از نظر جنسی از آن ها سوءاستفاده کنند.
  • افرادی که این طرح واره را دارند، مایل به ایجاد روابط صمیمی نیستند، آن ها افکار و احساسات خصوصی خود را با دیگران نزدیک نمی شوند و در برخی موارد به گونه ای پیشگیرانه با دیگران بدرفتاری میکنند یا آن ها را گول می زنند.
  • میتوان گفت بدرفتاری و قربانی شدن، شاخصه های رفتاری شما خواهد بود اگر به طرح واره ی بی اعتمادی/ بدرفتاری مبتلا باشید.

چه کودکانی مستعد ابتلا به طرح واره ی بی اعتمادی/ بدرفتاری در بزرگسالی هستند؟

کودکانی که تحت این شرایط زندگی می کنند ممکن است طرح واره ی بی اعتمادی/ بدرفتاری در ذهنشان نقش ببندد:

  • یکی از اعضای خانواده، فرد را در دوره ی کودکی کتک زده است.
  • یکی از اعضای خانواده در دوره ی کودکی از فرد سوءاستفاده ی جنسی کرده یا ناخواسته کودک را وارد به تحریک جنسی کرده است.
  • یکی از اعضای خانواده دائم کودک را تحقیر و به او توهین کرده است.
  • خانواده کودک قابل اعتماد نبوده اند (مثلا اسرار را فاش می کرده اند، از نقاط ضعف دیگران برای سلطه گری استفاده می کرده اند، سر دیگران کلاه می گذاشته اند، به دیگران دروغ می گفته اند و به قول و قرارهایشان پایبند نبوده اند).
  • فردی از خانواده ی کودک، از رنج او لذت می برده است.
  • با تهدید و تنبیه، کودک وادار به انجام کارهای نادلخواه می شده است.
  • یکی از والدین کودک دائم به کودک هشدار می داده است که به هیچ کس غیر از اعضای خانواده اعتماد نکند.
  • افراد خانواده کودک با یکدیگر مداوم در حال کشمکش و کتک کاری بوده اند. خانواده، میدان جنگ بوده است.
  • یکی از والدین کودک برای نشان دادن صمیمیت جسمانی از روش های نامناسب و آزاردهنده استفاده می کرده است.
  • افراد به کودک القابی می داده اند و او را با اسم های تمسخر آمیز صدا می کرده اند که کودک را ناراحت و بر آشفته می کرده است.

نویسنده: زهرا پندار روانشناس و مشاوره تحصیلی

درباره تیم آموزشی,فرهنگی و موفقیت تیک

ارسال دیدگاه

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *